mother!

Mother! – reż. Darren Aronofsky, zdjęcia – Matthew Libatique, USA 2017
mother!

Właśnie rozpoczął się w Bydgoszczy Camerimage (25. edycja filmowego festiwalu sztuki operatorskiej) i jest możliwe, że Matthew Libatique zgarnie Żabę. Aronofsky – Libatique to filmowy tandem z dorobkiem. Mother! jest w konkursie głównym. Jest również na liście filmów dostępnych w repertuarze kin. Można się więc przekonać, na czym kunszt operatora polega i w jaki sposób współtworzy całość.

O ile to możliwe, spróbuję nie wdawać się w powszechny spór na temat kontrowersji i skrajnych ocen filmu. Żadnej oceny nie wystawiam. Oglądałam ze zdziwieniem, irytacją, z narastającym rozbawieniem przerysowaniami… aż po coraz bardziej wzrastające przekonanie, że wszystkie szarże są zaplanowane, celowe i uderzają w sferę wielkiego kalibru. Tak wielkiego, że aż człowiek chce powiedzieć: serio? mówimy tu o Bogu? o Jego infantylnie patriarchalnym ego? Jeśli tak, to Aronofsky porywa się na księżyc z motyką, co emanuje tyleż pychą, co próbą wiwisekcji sacrum w bliżej niesprecyzowanym celu. Otóż cel może być nadęty lub po prostu odważny. I tego rozstrzygnąć nie umiem.

Deklaruję, że odrzucam interpretacje, które widzą w Mother! przede wszystkim opowieść o artyście. Odrzucam, bo jeśli On (główny bohater nazwany jest tym zaimkiem) miałby tylko taką wykładnię, to nie wierzę w film ani trochę. Przekombinowane. Jeśli natomiast oglądać tę fabułę jako opowieść naszpikowaną biblijnymi archetypami, to odbieram ją jak wyzwanie. Nie na tyle jestem otwarta, by przyjmować Aronofsky`ego jak proroka, ale posłuchać i popatrzeć można. Zwłaszcza popatrzeć, bo – powtórzę – zdjęcia Libatique`a mam wciąż w głowie i najsilniej mówi w tym filmie wizualność.

On i Ona (tytułowa „mother”) w wielkim domu na odludziu. On starszy o pokolenie, ona ma urodę madonny. Ona odrestaurowała olbrzymi dom po pożarze, każdą reperację przeprowadzając własnoręcznie. On w tym czasie usiłuje coś tworzyć, nie może przywołać weny, więc ślęczy na pustą kartką. Ironiczne odwrócenie twórczych ról. Impas twórczy jest żałosny, a żałość narasta, gdy obnaża się megalomania „impotenta”, wygórowane wyobrażenia o roli każdego słowa. Tak, to znak: słowo może stwarzać światy, uzdrawiać, określać życiową misję. W tym celu – za moment – nawiedzą dom spragnione tłumy. Słowo potrzebuje kogoś, kto powie „tak, niech się stanie” i świetnie w tej roli sprawdza się młoda kobieta, w której poczęło się życie i wciąż jeszcze nie zgasło uwielbienie do Tego, który je począł. Zawieszam chronologię: poczęty został syn, którego On chce podarować światu. I naprawdę to zrobi, choć Ona usiłuje powstrzymać irracjonalny dar. Tak samo jak próbuje wyperswadować Mu wzruszenie ludźmi, którzy Go wielbią, potrzebują, szerzą kult. U Aronofsky`ego wielkopańskość gestu Artysty (Boga, Onego etc.) jest horrendalnie nieludzka. Dlatego właśnie trudno na serio traktować postać graną przez Javiera Bardema. Artysta o tak rozdmuchanym ego jest niestrawny, choćby tam sobie stwarzał bóg-wie-co. No ale Bóg to inna jakość. Może ludzkie pragnienia kobiety, chcącej tylko domu, wspólnej kolacji i pieluszek dla maluszka to jednak rzecz zbyt drobna? Czyżby w tym sęk, że ona pojąć nie może, a On jednak wie, co robi?

Tropów biblijnych bezlik. Bo to: Adam i Ewa (przybysz, co ma ranę tam gdzie żebro, za którym podąża wcielenie kobiecości) – tu: Ed Harris i Michelle Pfeiffer. Może dom, stojący na bezludziu (z którego Ona chciała zrobić raj) wydaje się początkowo pusty, ale wraz z pojawieniem się Pierwszych Ludzi, nadciągają kolejni. Dwaj synowie – jako żywo: Kain i Abel, a wraz z nimi bratobójstwo. Już oni wystarczają, by urządzić apokalipsę (Ona używa tego słowa, jakby Aronofsky miał potrzebę dopowiedzieć, co i tak przecież widać). 

Apokalipsa, czyli najazd obcych. Gdy On stworzy coś na kształt Księgi – będzie nieustannie się nasilać. Nie sposób się nie zdziwić, że Armagedon jest stopniowalny. Piekło jest przecież już na początku, a tu wciąż bardziej i bardziej… Aż po męczeństwo Syna i rozdanie Jego ciała, by nasycić spragnionych. Aż po niepojęte miłosierdzie dla grzeszników, w których ceni się to, że uznają swą słabość i wciąż szerzą kult z nadzieją na miłosierdzie. Ten „Bóg” jest nie do wytrzymania. Ale trzeba przyznać: zapiera dech, jest niepojęty i w różnych sensach tego słowa: bezgraniczny.

Nie wiem jeszcze, co myślę. Nie traktuje tego filmu jako dzieła, które proponuje jakiś metafizyczny dyskurs. Raczej – sprowadza metafizykę w wymiar ludzki, więc niepojęty. Dosłowność biblijnych tropów (zwłaszcza ofiary z syna) uświadamia, jak bardzo różne jest czytanie Biblii przez zdesakralizowane okulary od lektury, która zakłada jeden zasadniczy pewnik: że On to On. Javier Bardem (nawet gdy mówi „Jestem, który jestem”) jednak Nim nie jest.

***

Mother! pewnie w ryzach gatunkowych horroru się nie mieści, ale sporo jednak z niego ma. Jennifer Lawrence (Ona, matka, etc.) bierze na siebie grozę mierzenia się z czymś irracjonalnym. Krew płynąca w ścianach, plama na podłodze, znaki i głosy dziwne. Nie wydaje mi się, by to była najlepsza rola aktorki – ale można jej empatycznie towarzyszyć. Coraz nowi obcy włażą butami w jej życie, najpierw się szarogęszą, potem na potęgę niszczą (nieumocowany zlew, na którym siadają z nonszalancją – trochę śmieszy, ale nie da się zaprzeczyć, że przyspiesza krążenie krwi w żyłach). Coś tu się Aronofsky`emu załamało, bo choć napięcie grozy powinno rosnąć, trochę siada. Winna jest groteskowa figura natchnionego Artysty. Gdy Bardem nago siada do pisania, by nie uronić weny albo gdy Ona czyta poemat i – klękajcie narody – świat się przemienia, to jednak zabawne jest. W tym rzecz: jeśli ten poemat to Biblia (którą wielu tak właśnie czyta), to inna opcja niż jeśli założyć, że poemat to poemat. Nawet jeśli arcydzielny, to przecież można sobie darować stawanie na palcach i opuchliznę płynącą z dumy.

Niegotowe piękno raju w obiektywie Libatique`a naprawdę robi wrażenie. Surowość, potencjalność, wielkość – aż chce się chodzić krok w krok za Jennifer. Są takie sekwencje (powtórzone i budujące znaczącą klamrę kompozycyjną), w których opowiadaczem jest autor zdjęć. Cień i światło. Najpierw aura rozkładu, spalenizny, truchła, z którego za sprawą światła wyłania się życie. Ten motyw jest powtórzony również w obrazie ogrodu, który ze zgliszcz przemienia się w barwny soczysty Eden. Ogród stwarza się, gdy Ona czyta poemat. Piękno obrazu zakłóca więc infantylna (nieprzekonująca) motywacja. Ale gdy na początku i na końcu filmu ruch kamery i ustępowanie cienia powołują na nowo świat do życia, to to jest coś pięknego.

Chapeau bas za wizualne ogarnięcie apokalipsy. Nie ma co opisywać – to są sceny warte zobaczenia. Nawet gdyby trzeba było wyciszyć przy tym racjonalne interpretacje.

Mother! to film, o którym naprawdę niełatwo jest pisać. Dwie trudności stoją na przeszkodzie. Jedna dotyczy spojlerów (no cóż), druga hermetyczności (bo jednak kto sam nie widział, nie wchłonie tego opisu).

 

 

 

Reklamy

6 thoughts on “mother!

  1. Ania

    Jeszcze trzeba dorzucić, że Lawrence gra tu postać Matki Ziemi (clue do odczytania stanowią jej stroje utrzymane w tzw. kolorach ziemi) i to z jej perspektywy patrzymy na rozwój wypadków. W istocie swojej jest więc to thriller ekologiczny opowiadający o zniszczeniach jakie ludzkość czyni Naturze, i jak bardzo jest ona bezbronna wobec wykorzystywania przez wszelkie istoty. Krytyka religijności jest tutaj na dalszym planie, choć dla wielu ta kwestia odwraca uwagę od ekologicznej istoty filmu. Takie moje trzy grosze :)

    Odpowiedz
    1. tamaryszek Autor wpisu

      Ta istota to się jednak będzie wymykać. Bo różne sznurki reżyser posplatał. Mógł, to posplatał. Do filmów skupionych na opowieści „Mother!” nie należy. Zewsząd wychodzą dna podwójne i potrójne. Mnie zainteresował spokojny początek, później śmieszyła mnie przesada, jeszcze później dotarło do mnie, że ambicje są monumentalne… I tak utknęłam w przeświadczeniu, że film mną nie zawładnął, ale że bardzo zapada w pamięć i nieuchwytny jest Nie do końca wiem, czy to, ze nie da się metafory przełożyć na prosty przekaz, to zaleta czy wada.
      Metafora (parabola) ma kilka wykładni i żadna nie może unieważnić pozostałych. Kilka, czyli np. ekologiczna (racja! Ona – Matka Ziemia), artystowska (On – artysta) i religijna (On – Bóg). Z tych trzech najbardziej pretensjonalna jest dla mnie ta skupiona na zadufanym artyście (po prostu nie interesuje mnie taki przekaz). Ta ekologiczna jest najbardziej spójna, ale też wielu znaków nie ogarnia (chyba że sobie jednak przywłaszczy tę religijną), a ta religijna jest ciekawa, choć szalona i heretycka. Czyli to by było tak: Bóg stworzył Ziemię, lecz zdradził ją, stawiając wyżej człowieka. Miłość okazała się ślepa, a człowiek wyhodował w sobie ekspresję wandala i niszczy Ziemię bez pardonu.
      Namieszał Aronofsky, ile się dało. Ja się wymiguję z ocenę, a Ty? – jesteś z tymi, którzy hołubią ten film, czy z tymi, co odrzucają?
      Pozdrawiam :)

  2. Czepiam się książek

    Widziałam film i zgadzam się z Twoim ostatnim zdaniem, kto nie widział, nie ogarnie tych słów, a słowa poukładałaś pierwszorzędnie. To najlepszy artykuł o „Mother!” jaki czytalam, a było ich kilka. Też skłaniam się ku trzeciej „boskiej” interpretacji choć i z tym, że – jak mówią – herbata nie wyklucza kawy i może Aronofsky miał to wszystko na myśli. I o artyście i o matce ziemii i o bogu… Film z pewnością robi wrażenie, a i do refleksji i dyskusji pobudza. Tak jak powinno kino przez duże k ;)

    Odpowiedz
    1. tamaryszek Autor wpisu

      Z tym składaniem słów to jest tak, że dopiero jak się ułożą i zapiszą, to przychodzą refleksje wtórne, które wszystko poukładałyby inaczej. Lepiej, głębiej i z większą dozą porządku. Po napisaniu rozjaśnia się to i owo. Ale pierwsza wersja ma rację bytu i nie podlega już ulepszaniu. Z tej prostej racji, że panta rhei. Nie mam zbyt szerokiego rozeznania w okolicznościach powstawania filmu. A ciekawe – ile tu improwizacji, ile ingerencji współtwórców. Ile tych przegapionych znaków, z których można by kolejne interpretacje dołączać.
      Pozdrawiam :)

  3. Ania

    Sam reżyser mówił, że początek to „szósty dzień”, więc zdecydowanie odpada interpretacja o artyście. Pięknie splotłaś wątki ekologiczny i religijny, dokładnie tak jest. A film mi się podobał, choć nie uważam go za dzieło wybitne, ale nie zgadzam się też z tymi, którzy sądzą, że to gniot. :)

    Odpowiedz
    1. tamaryszek Autor wpisu

      Odbiór zdroworozsądkowy i oczekiwania prostoty będą raczej przeciw filmowi. Ekstrawagancja i ambicje często prowadzą na skraj (skąd blisko do tego, co można wypunktować jako kicz, fanfaronadę czy gniot). Sama jestem ciekawa, co zostanie mi, gdy trochę czasu upłynie. Póki co: brawo, że coś jednak zostaje. Nie da się Aronofsky`ego zdyskredytować przed podjęciem rozmowy. Więc warto zobaczyć. :)

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s